Ontluisterend
Ontluisterend. Zo zou je het debat kunnen samenvatten waarvan ik maandagavond getuige was. In de remonstrantse kerk in Den Haag gingen de heren Meijering (remonstrants predikant en hoogleraar) en Hendrikse (PKN dominee en zelfverklaard atheïst) met elkaar in debat rond het thema vrijzinnig geloven nu en in de toekomst. Ontluisterend, omdat in dit debat pijnlijk duidelijk werd dat de vrijzinnige kerk leeg is, dat de inhoud vervangen is door een relativisme waarin niets meer waar is en alles goed. Pijnlijk, omdat precies dat gebeurd is waarvoor vanuit orthodoxere hoek altijd gewaarschuwd is: de vrijzinnigheid heeft de grond onder zichzelf weggeslagen in haar drift alles subjectief te verklaren.
Klaas Hendrikse spande de kroon. Vooral bekend als schrijver van het boekje ‘Geloven in een God die niet bestaat’ heeft deze predikant definitief afscheid genomen van iedere geloofsinhoud. God is in zijn ogen slechts een woord van mensen om uitdrukking te geven aan ‘wat tussen mensen gebeurt’. Een woord zonder objectieve betekenis, zoals het woord ‘boom’ dat bijvoorbeeld wel heeft, maar waar ieder zijn eigen betekenis naar goeddunken op kan plakken. Dat klinkt heel vriendelijk en open, maar maakt uiteindelijk ieder gesprek over dat woord onmogelijk. Om bij de boom te blijven: als voor de één een boom een levend organisme is dat met takken en bladeren de hoogte in reikt (met andere woorden: een boom), en voor de ander een grijze levenloze massa (wat wij steen zouden noemen), is biologie onmogelijk, maar ook het gedicht ‘Der Lindenbaum’ van Wilhelm Müller – door Franz Schubert zo magistraal op muziek gezet.
Meijering had het duidelijk moeilijk met de wat strenge opstelling van Hendrikse, maar wist er ook niets tegenover te stellen. Hij probeerde wel voorzichtig iets in te brengen over geloofsinhoud, maar uiteindelijk ging het ook bij hem over openheid naar de ander, gelijkwaardigheid van overtuigingen en over de mens als vertrekpunt van het geloof. Zichtbaar irriteerde hij zich aan Hendrikse, hij wond zich zelfs op – maar de laatste stap durfde hij niet te zetten. Namelijk dat Hendrikse een logisch gevolg is van vrijzinnigheid als uitgangspunt, van de gedachte dat waarheid onmogelijk is. Als alle overtuigingen gelijkwaardig zijn, als er dus geen gelijk en ongelijk meer bestaat, dan is alles irrelevant en ieder gesprek zinloos. Dan is God niet doodverklaard door een mensheid die denkt het allemaal zelf te kunnen – wat nog een uiting van kracht en (misplaatst) zelfvertrouwen is, maar dan heeft de mensheid het opgegeven. In dat geval wordt het Mysterie, dat onontkoombaar is, als te moeilijk terzijde geschoven.
De conclusie van de avond had dan ook moeten zijn: onze vrijzinnige kerk is een doodlopende weg, laten we stoppen en ons aansluiten bij danwel de ongelovigen, danwel orthodoxere kerkgenootschappen. (Ik ben bang dat een terugkeer tot de schoot van de heilige moederkerk al zeker geen optie is voor deze mensen.) Dat zat er helaas niet in – veel verder dan stiekem toch opgelucht vaststellen dat de vrijzinnigheid altijd klein zal blijven, kwam men niet.
Nu is dat alles geen verrassing voor mij, maar het was een bijzondere ervaring het zo duidelijk voorgeschoteld te krijgen. Daar zaten al die keurige – meest grijze – remonstranten inhoudelijk leeg te wezen, die leegte zelfs te vieren. En vroegen zich tegelijkertijd af waarom mensen zo onverschillig staan tegenover die leegte. Ontluisterend zoals gezegd, maar ergens ook wel mooi.
Tot slot nog even over Klaas Hendrikse: je vraagt je serieus af waarom de PKN hem nog als predikant tolereert, maar ook wat hij zelf nog in de protestantse kerk te zoeken heeft. Hij zou zo eerlijk moeten zijn zijn weg te vervolgen buiten de PKN en niet langer te schermen met de titel dominee.
Onderstaande reactie verscheen op Facebook. Voor de volledigheid heb ik hem hier gekopieerd.
Johan Caenen: Ik had eigenlijk wel veracht dat je zou uitkomen op de conclusie dat men zich ofwel moet aansluiten bij de orthodoxie of bij de ongelovigen.
Dat is mij veel te kort door de bocht. Het ongeloof wil ik daarbij even buiten beschouwing laten. H…et probleem van de christelijke orthodoxie is dat ze de subjectiviteit en de ervaring veel te stiefmoederlijk behandelt. Dat is trouwens een algemeen probleem van de christelijke traditie, ze gaat teveel uit van kennis gegoten in dogma’s. Daardoor is de kerkelijke vrijzinnigheid trouwens ontstaan. Ik ben het met je eens dat er ergens een punt komt waarin de vrijzinnigheid doorslaat en ten onder gaat, zoals bij Klaas Hendrikse bijvoorbeeld. Maar dat gebeurt ook in de orthodoxie, het is minstens even pijnlijk om te moeten vaststellen hoe orthodoxen na een streng gelovig leven toch nog van hun geloof vallen omdat het allemaal niets meer was dan formalisme. Ik wil niet flauw doen, maar we zien nog elke dag tot welke gevolgen het leidt als we de dogmatische tolerantie de kerk uitgooien. De pijn bij ex-katholieken is niet van de poes… Een gezond evenwicht tussen vrijzinnigheid en orthodoxie lijkt me wenselijk. Orthodoxie zonder vrijzinnigheid is trouwens ook rampzalig, dat had Meijering goed gezien. Of je het nu wil of niet, maar het tweede vaticaanse concillie is ooit ontstaan vanuit de sluimerende vrijzinnigheid in de katholieke kerk. En om nog iets verder te gaan, het gros van de katholieken in het Westen is in feite vrijzinnig, alleen mogen ze dit officieel niet beleiden. De verhouding vrijzinnigheid/orthodoxie is dus toch wat complexer dan jij het doet uitschijnen.
Maar goed, hier zullen we het zeker nog wel eens over hebben.
Johan, voor een uitgebreidere reactie zie mijn nieuwe post ‘Vrij onzinnig’ (nog te publiceren). Maar op een aantal punten uit je reactie wil ik hier al ingaan.
Ten eerste: je stelt dat ik een zwart-wit keuze voorstel tussen ongeloof of orthodoxie. In werkelijkheid is die keuze niet zo zwart-wit. Er zijn gradaties van orthodoxie denkbaar, plat gezegd van de bevindelijk gereformeerden die de Bijbel letterlijk nemen tot de kerken die Christus weliswaar centraal stellen maar veel ruimte laten voor herinterpretatie en aanpassingen aan de tijdgeest – maar zonder afscheid te nemen van de kern van het geloof, namelijk dat Christus de ultieme openbaring van God is. Die nuance heb ik ook proberen aan te geven door het te hebben over ‘orthodoxere kerken’ in plaats van over ‘de orthodoxie’. Wat we maandagavond zagen was dat de georganiseerde vrijzinnigheid zoals men daar zat eigenlijk volledig is afgedreven van de christelijke basis. Dan rest m.i. de keuze tussen òf terugkeren naar die basis, òf er definitief afscheid van nemen. En aangezien de vrijzinngen niet zijn overgestapt naar een andere geloofstraditie betekent afscheid nemen niets anders dan erkennen dat je niet meer gelooft in God. (Wat weer niet persé hetzelfde is als atheïst zijn.) Met een kleine knipoog realiseerde ik mij ook al dat een overstap naar de Rooms-Katholieke Kerk naar alle waarschijnlijkheid teveel gevraagd zou zijn – net als trouwens een aansluiten bij de hersteld hervormden – maar er zijn vele opties.
Ik ben het met je eens dat een al te strenge geloofsopvatting niet heel veel ruimte laat aan de verscheidenheid van mensen, dat dat kan leiden tot frustraties en moeilijke afscheidingen van de kerk. In dat verband hoeven we alleen maar naar het succes van schrijvers als Siebelink en ’t Hart te kijken. Maar de oplossing die de vrijzinnigheid kiest, heeft uiteindelijk als logisch gevolg figuren als Klaas Hendrikse. Je zult dus de orthodoxie met een zeker ‘joie de vivre’ moeten zien – jij noemt dat vrijzinnigheid, ik zou liever een andere term daarvoor bedenken. Maar daarop kom ik nog terug.
Je opmerking over de pijn bij ex-katholieken zul je vrees ik moeten toelichten. Die vat ik in dit verband niet helemaal, maar dat zal aan mij liggen.