Sprookjes
Op het webstekje van collega-logger Homow Universalizzz verscheen deze week een stukje over de discussie over de titelatuur van Máxima na de troonbestijging van haar wederhelft, waarover ook hier reeds geschreven is. Ik las het vanochtend, en terwijl ik daarop in de keuken een pot thee zette, schoten mij drie ervaringen te binnen die ik, in relatie met het koninklijk huis, opdeed in Tilburg.
1. In 1999 hield Elizabeth Mann-Borgese, de jongste dochter van schrijver en nobelprijswinnaar Thomas Mann de jaarlijkse Nexus-lezing, in de aula van de Katholieke Universiteit Brabant – inmiddels omgedoopt in Universiteit van Tilburg. De zaal was tot de nok toe gevuld met belangstellenden, die vol verwachting naar de lezing uitzagen. Plots, even voor aanvang van de lezing, ging iedereen staan, en ik, kuddedier, ging ook staan. Er zal wel iets bijzonders aan de hand zijn, misschien komt mevrouw Mann door de zaal naar binnen, zo dacht ik toen. Waarom zou men anders zo massaal gaan staan, dan voor de entree van de vrouw om wie iedereen hier was? Niets bleek minder waar. Naar binnen kwam de koningin, ik meen begeleid door oud-premier en destijds hoogleraar Ruud Lubbers, en dat was de aanleiding voor dit eerbetoon.
2. Een volgende Nexus-lezing, nu in 2005 verzorgd door Francis Fukuyama. Ook deze keer gaf De Familie acte de présence, maar nu werd er wat aarzelend en verspreid door de zaal opgestaan: naar binnen kwamen, op dezelfde manier als de koningin in 1999, Friso en Mabel. Het publiek was in verwarring: wat te doen in dit geval? Bij de koningin had men niet getwijfeld en was enthousiast opgesprongen. Nu, bij Friso en Mabel die toch niet zonder controverse getrouwd waren, en buiten het koninklijk huis geplaatst, lag dat wat minder duidelijk. Kreeg ik zes jaar eerder nog een vieze smaak in de mond, nu was de verwarring wel vermakelijk.
3. Voor de derde ervaring, waar ik overigens met meer genoegen aan terugdenk, gaan we terug naar die lezing van Elizabeth Mann-Borgese. Na afloop van hun lezingen zorgt het Nexus Instituut steevast voor een borrel. Uiteraard zondert het comité zich dan af om nog wat na te praten over het gezegde, zodat het publiek aan de borrel kan zonder de aanwezigheid van spreker, organisatie en de bijzondere gasten. Dit keer was er een wel heel bijzondere gast aanwezig, de koningin. Dezelfde houding naar het koningshuis die bij de onder 1. genoemde ervaring al zo storend was, zorgde er nu voor dat bij het verlaten van de Universiteit alle aandacht ging naar Beatrix, en Elizabeth Mann er wat verloren bijstond. Te wachten op iemand die haar naar de auto zou begeleiden. Dit gaf mij dan wel weer de gelegenheid even een paar woorden met Elizabeth Mann te wisselen. Waarvoor bij deze alsnog mijn hartelijke dank aan Rob Riemen en Ruud Lubbers (e.a.).
Rode lijn door het verhaal is natuurlijk de slaafse, onderdanige houding die verstandige en weldenkende mensen menen te moeten aannemen in aanwezigheid van leden van het koninklijk huis. En dat terwijl het hier om mensen gaat die doorgaans weinig meer gepresteerd hebben dan de zoon of dochter te zijn van hun eigen ouders – howel hierover soms wel twijfels bestaan, men denke aan de onduideijke conceptie van Wilhelmina. Vanaf hun geboorte, ja dóór hun geboorte voorbestemd tot een bijzondere positie in de maatschappij, waaraan ze nauwelijks kunnen ontsnappen. Tragisch eigenlijk, met name voor De Familie zelf. Het oude gezegde ‘wie voor een dubbeltje geboren is, zal nooit een kwartje worden’ wordt doorgaans onrechtvaardig gevonden. – De bakkerszoon die bakker moet worden, wettelijk verplicht.
Maar blijkbaar heeft het volk, de massa waarover Spinoza al zulke heldere opvattingen had, behoefte aan sprookjes, aan een nationale vader en moeder. Het heeft iets kinderlijks eigenlijk: gaat u rustig slapen, vader en moeder waken over u. Wij zorgen ervoor dat er geen monsters onder uw bed liggen ’s nachts. Wilt u nog een verhaaltje voor het slapengaan?
Normaal gesproken zijn sprookjes onschadelijk. Verhalen met name voor kinderen die vaak spannend zijn, soms ontroerend, en die een vertaling zijn van basis waarden in een samenleving. Maar normaal gesproken spelen sprookje zich af in de fantasie van schrijvers en kinderen, en tussen de kaft van een boek. Het sprookje van de Koning(in) speelt zich af in de échte wereld, en is niet meer onschadelijk. Misschien moeten we maar eens volwassen worden.
Wat is er zo schadelijk dan aan een koningshuis…?
Goed, in vroeger eeuwen mag de koning soms wat al te willekeurig van zijn daadwerkelijke macht gebruik hebben gemaakt, maar precies die uitwassen zijn in de afgelopen 200 jaar zo goed als onmogelijk gemaakt… waardoor koningshuizen nu eigenlijk alleen nog maar leuke dingen kunnen doen, leuke dingen voor het volk dan, want voor henzelf is en blijft het een zware last.
En voor die (emotionele, sociale, culturele en traditionele) inzet ten bate van de gemeenschap mogen wij hen best dankbaar zijn.
Ook kan het heus geen kwaad dat “weldenkende en verstandige” zich ook eens wat nederiger tonen, opdat hun vermeende elitaire alwetendheid ook eens, al dan niet publiekelijk, gerelativeerd worde, want geen enkele macht moet immers onbeperkt zijn, nietwaar…?
Tenslotte herhaal ik nog maar eens een eerdere opmerking, namelijk dat de onhebbelijkheden die koningshuizen vroeger aankleefden, zeker niet hun alleenrecht is gebleken: de revolutionaire, burgerlijke, rationele en atheistische staatsvormen en regimes zijn zich meestal aan nog ergere zaken te buiten gegaan…
Op het eerste punt: de vermeende onschadelijkheid van koningshuizen. Een koning (m/v) heeft macht, zowel formele macht als informele macht. Met name die informele macht is belangrijk. De koning heeft deze informele macht te danken aan de slaafse onderdaige houding van zijn ‘lakeien’, waarbij een lakei niet zozeer iemand is die een arbeidsrelatie heeft met de koning, als wel de zich onderdanig opstellende onderdaan. Deze informele macht wordt nauwelijks beperkt. Gevolg hiervan kan bijvoorbeeld zijn dat een ongewenste huwelijkskandidaat de geheime dinst achter zich aankrijgt. Een praktijkvoorbeeld dat m.i. veel te weinig serieuze aandacht heeft gekregen.
Op het tweede punt: de inzet van de koning. Deze inzet is een verplichte inzet, waarvoor de koning ook nog eens vorstelijk beloond wordt. Daarbij is er geen resultaats- of inspanningsverplichting. Lekker vrijblijvend allemaal, met uizndering van die vorstelijke beloning.
En dan het derde punt: andere systemen hebben ook zo hun nadelen. Als een gekozen functionaris niet functioneert of zijn macht misbruikt, kan hij worden weggestuurd of niet herkozen. Dat gaat bij een erfelijk staatshoofd iets lastiger. Net zo menselijk en feilbaar als ieder ander, maar de regels (erfelijkheid) gaan ervan uit dat de koning onfeilbaar is. Het si potverdrie de paus toch niet…
Hmmm, ik het de indruk dat je het een beetje overdrijft…
Inderdaad heeft de koning(in) informele macht, maar hij/zij is bepaald niet de enige die dat heeft, elke functionaris heeft naast zijn of haar formele macht ook meer of minder informele macht.
Informele macht wordt weliswaar niet beperkt door formele regels, maar wel door de informele macht van anderen: dat is het spel van de politieke invloed…
De verplichtingen van de vorst zijn ook bepaald niet vrijblijvend: elke handeling en elk woord wordt publiekelijk op een goudschaaltje gewogen en elke misstap wordt uitvergroot, dus het is maar de vraag of hun beloning relatief gezien nog wel zo vorstelijk is… een beetje ceo verdiend meer…
Je derde punt gaat voorbij aan het feit dat de effectieve macht in moderne monarchien bij de democratisch gekozen regeringen ligt. En omdat die toch maar een jaar of 4 of 8 aan de macht zijn, hebben die doorgaans de neiging om een stuk roekelozer te werk te gaan, dan de koning die toch minstens 25 jaar mee moet…
Handig, die puntsgewijze aanpak
1. Het verschil met de informele macht van de koning en die van een willekeurig minister is dat de laatste zijn informele macht ‘verdiend’ heeft. Dat kun je van de koning niet zeggen. Dat is een probleem als die macht, door de slaafse houding van de (letterlijk) onderdanen niet wordt bepertkt, en door de machthebber gebruikt wordt.
2. Ironisch genoeg is het in de huidige tijd niet meer het parlement maar de roddelpers die het koningshuis nog van enige kritiek dient. Maar als het de koning zou believen geen enkele maatschappelijke activiteit te ontplooien, zou daar verder geen haan naar kraaien. Overigens zijn (vrijwel) alle activiteien van De Familie symbolisch.
3. Blijft staan dat een niet functionerende politicus weggestuurd kan worden, en aan een niet functionerende monarch zit je vast, tot de dood ons scheidt. Overigens, een vierde punt zo je wilt, blijft vaak verborgen wat in hoeverre de koning wel of niet functioneert. Dat heet het geheim van Noordeinde, waarin alles wordt toegedekt door de Onderdanen. Ik denk aan Heinrich Mann en zijn roman ‘Der Untertan’, waarover later wellicht meer.
1. Als ik zo even globaal naar de Europese koningen van na WOII kijk, dan hebben die allemaal een zeer goede staat van dienst en hebben zij bewezen dat zij hun informele macht meer dan verdiend hebben.
Veel meer dan menig minister, want als je het hebt over de combinatie van macht en een slaafse houding, dan moet je veel meer kijken naar hoe ministers op grond van schimmige partijpolitieke en persoonlijke overwegingen op hun post komen…
2. Ook symbolische activiteiten kunnen van grote waarde zijn, zijn soms zelfs van groter betekenis dan “harde feiten”… denk alleen al aan wat enkele verkeerd gezegde of getekende dingen teweeg kunnen brengen…
En dat een koning “ongestraft” niets zou kunnen doen, is niet waar: daar zou zeker opheft over komen, kijk bijv. naar prins Laurent van Belgie…
3. Zoals gezegd: alle europese monarchen van na WO II hebben prima gefunctioneerd, dus kennelijk werkt het systeem van erfopvolging zo slecht nog niet. Stabiliteit is ook wat waard en daarvoor moet je niet bij de caroussel van ministers zijn…
Sorry, Robert, maar je laat volgens mij na je punt te maken. Natuurlijk zouden we een erfelijke monarchie nu niet meer uitvinden, maar de instelling bestaat, functioneert goed – en dan moet je dus heel erg goede redenen hebben om er een einde aan te maken. Niet het bestaan moet je legitimeren, maar het eventuele afschaffen. Redenen daarvoor heb je nog niet gegeven.
1. Wat je in je log beschrijft, is hoe mensen eerbied aan het staatshoofd betuigen. Dat doen ze ook in Frankrijk en Duitsland en elders – in het eerste land wat meer waarschijnlijk en in het tweede iets minder. Ik zie het verschil niet. Het enige verschil is dat de koningin meer boven de partijen staat en langer in functie is en meer aanzien geniet – en overeenkomstig behandeld wordt. Natuurlijk sta je op voor het staatshoofd en het lijkt me even overdreven om dat te doen voor twee willekeurige leden van de familie. Maar ik neem aan dat ze nadrukkelijk vanwege hun status door Rob Riemen en Nexus waren uitgenodigd waren en niet toevallig kwamen omdat ze de aankondiging van die bijeenkomsten ergens zagen staan? Als organisatoren dan de lezinggeefster er wat onhandig bij laten staan, is dat een fout van de organisatie. Zegt niets tegen de monarchie, want zou met een ander staatshoofd net zo kunnen gebeuren.
2. Als de slaafsheid te ver gaat, is dat toch vooral een probleem van de mensen die die slaafsheid betonen. Slaafsheid kan ook ten opzichte van Chirac of Bush voorkomen. Bovendien, je kunt je zeggen wat je wilt, maar in het geval van Friso en Mabel heeft Balkenende zich niet bepaald slaafs opgesteld. Hij heeft juist zeer krachtig opgetreden tegen de leugens of veronderstelde leugens die ze hem op de mouw probeerden te spelden.
3. Ik zie de tragiek niet. Als niemand in het koninklijk huis nog koning wil worden, kan men dat laten weten – en dan kunnen we alsnog de Grondwet aanpassen. En als we zien dat de koningin of de troonopvolger erg gebukt gaan onder hun taken, ook zonder dat ze dat zelf zeggen, kunnen we ook actie ondernemen. Maar ik geloof niet dat iemand zoiets serieus waarneemt.
4. Met de verantwoording van de formele macht zit het ook uitstekend: de rest van de regering, de ministers, leggen gewoon voor alle beleidsdaden verantwoording af in het parlement. De koningin heeft alleen bij de kabinets(in)formatie enige daadwerkelijke macht, maar de uitkomst is helder – en het parlement kan gewoon alles bespreken. Op het punt van de formele macht is er geen enkel staatsrechtelijk probleem. Bovendien merk je op dat het optreden van de koninklijke familie vooral symbolisch is. Dat wil dus zeggen dat er wat betreft formele macht geen probleem is.
5. Natuurlijk heeft de koningin ook informele macht. Dat verwachten we zelfs van haar: dat ze in gesprekken met de minister-president belangrijke dingen onder de aandacht brengt. Ministers zullen zich door allerlei meningen laten leiden: die van hun echtgenoten of echtgenotes, vrienden, secretarissen, ambtenaren vooral. Maar wat ze met die invloeden doen, komt op hun eigen rekening. Ik zie geen enkel probleem.
6. Ik volg het koningshuis te slecht om me nu nog te herinneren wie de geheime dienst achter zich aan heeft gehad, maar het is inderdaad belangrijk om te weten wie er in zo’n koninklijk huis doordringt. Geheime diensten mogen alleen informatie verzamelen en niet handelen. Ik zie het probleem niet. Het lijkt me alleen maar wenselijk dat ze de staatsveiligheid goed in de gaten houden. Zouden ze ook doen bij andersoortige staatshoofden.
7. Beatrix en Willem-Alexander functioneren uitstekend. Zo vrijblijvend is het allemaal niet, want als ze slecht zouden functioneren, zou dat wel degelijk een onderwerp van discussie vormen. Met andere woorden, er zou wel degelijk een haan naar kraaien. In dat geval zou de steun voor de monarchie snel wegvallen. In die zin is het koninklijk huis zeker zo gevoelig voor de macht van de publieke opinie als politici dat zijn.
8. Gekozen politici kunnen we ook niet wegsturen. Ali Lazrak heeft zijn termijn gewoon uitgezeten. Regeringen kiezen we ook niet en ministers hebben hun macht ook niet verdiend, maar die wordt wel gecontroleerd – en tot aan Rita Verdonk lieten ze zich ook gewoon door het parlement naar huis sturen, overigens gewoon op grond van een gewoonteregel (waar mevrouw geen boodschap aan had). Het is inderdaad waar dat de termijn van een koning niet bepaald is en er zou zich een probleem voor kunnen doen. Maar waar zouden we ons druk over maken, zolang het zich niet voordoet? (Overigens is de paus ook volgens de katholieke leer gewoon een feilbaar mens, hoor.)
9. Ja, een natie heeft behoefte aan sprookjes. In de USA leggen schoolkinderen elke morgen bij vertoon van de vlag de hand op het hart en in Franktijk is de tricolore behoorlijk heilig.
Nogmaals, we zouden nu een erfelijke monarchieën niet meer uitvinden, maar als je een instelling wilt afschaffen, moet je goede argumenten aanvoeren. Dat het niet goed gaat, bijvoorbeeld. Maar je hebt niets schadelijks aangetoond. Of dat er iets veel beter is. Maar wat dan? Met een door het parlement gekozen president zoals in Duitsland gaat het ook uitstekend. Maar zou een verandering een zo groot voordeel opleveren dat we daar de Grondwet grootscheeps voor moeten gaan veranderen? De bestaande monarchie bezit een mate van democratische legitimatie die niet gauw overtroffen wordt. Dat lijkt me het punt.